Διαδήλωση κατά των πραξικοπηματιών στην ελληνική Θράκη: Επίδειξη δύναμης της Άγκυρας;

Του Γιώργου Πετράκη - Σε μια πρωτοφανή κίνηση, δυο από τις ακραίες οργανώσεις στον χώρο της μειονότητας και το μειονοτικό κόμμα ΚΙΕΦ οργανώνουν διαδήλωση εναντίον των πραξικοπηματιών στην Τουρκία, στην Αλεξανδρούπολη, με τρόπο που δίνεται η εντύπωση ότι η Θράκη αποτελεί την συνέχεια του τουρκικού κράτους.
Η κοινή ανακοίνωση υπογράφεται από το ΚΙΕΦ, την Πολιτιστική και Εκπαιδευτική Εταιρία της Μειονότητας Δυτικής Θράκης (ΠΕΚΕΜ) και τον Σύλλογο Επιστημόνων της Μειονότητας, καλεί τους πολίτες να συγκεντρωθούν για να εκφράσουν την αντίδραση τους για τις «αποτρόπαιες και προδοτικές πράξεις» των αξιωματικών που έχουν ζητήσει άσυλο από την Ελλάδα. Στην συνέχεια γίνεται προσκλητήριο για νέα συγκέντρωση έξω από το Γενικό Τουρκικό Προξενείο Κομοτηνής για να εκφρασθεί η συμπαράσταση προς την «νόμιμα εκλεγμένη κυβέρνησης της Τουρκίας».
Είναι βεβαίως εντυπωσιακό ότι και οι τρεις οργανώσεις περίμεναν να καθαρίσει το τοπίο ώστε εκ του ασφαλούς να κάνουν την παρέμβαση τους υπέρ του «νικητή» της αναμέτρησης στην Τουρκία, καθώς είναι γνωστό ότι επί σειρά ετών οι οργανώσεις του τουρκισμού στην Θράκη αποτέλεσαν το «αγαπημένο παιδί» του κεμαλικού κατεστημένου, ενώ και άλλες οργανώσεις είχαν την στήριξη του Φετουλάχ Γκιουλέν.
Είχε προηγηθεί την Παρασκευή η συνεδρίαση της ηγεσίας του ΚΙΕΦ που στο πλαίσιο της προσπάθειας δημιουργίας αναταραχής στην Θράκη, αποφάσισε την πραγματοποίηση πορείας με τίτλο «Πορεία Διεκδίκησης Δικαιωμάτων» στην επέτειο της Συνθήκης της Λωζάννης στις 24 Ιουλίου, όπου έχει ήδη προγραμματιστεί τελετή μνημόνευσης του Αχμέτ Σαδίκ.
Όπως αποφάσισε το ΚΙΕΦ η πορεία μέσω της Λεωφόρου Ηρώων θα καταλήξει στο κτίριο της Νομαρχίας στην Κομοτηνή με σύνθημα την διεκδίκηση της των δικαιωμάτων που απορρέουν από την Συνθήκη της Λωζάννης, ενώ θα διοργανώσει αμέσως μετά και δείπνο στα Κεντρικά Γραφεία του κόμματος στην μνήμη του Σαδίκ.

To ΓΕΕΘΑ είχε πληροφορίες και εκτιμήσεις για τις στρατιωτικές κινήσεις κατά του Ερντογάν

Για τον προσεκτικό αναλυτή των διεθνών σχέσεων οι ενδείξειςγια ένα επικείμενο πραξικόπημα στην Τουρκία υπήρχαν το τελευταίο χρονικό διάστημα. Σύμφωνα με την Έκθεση για τις εξελίξεις στον διεθνή περίγυρο της χώρας τους μήνες Μάρτιο και Απρίλιο της Έδρας Στρατηγικών Σπουδών ΓΕΕΘΑ «Θουκυδίδης» (σελ. 16-17) οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις είναι ενοχλημένες από τις εγχώριες και διεθνείς πολιτικές του Ερντογάν. Ωστόσο κανείς δε μπορούσε να προβλέψει το ποιος, το πότε και το πως.

 

Γράφει ο Μανώλης Κούλας για το defencenews.gr
Με την αποτυχημένη προσπάθεια πραξικοπήματος ξεκινάει στην Τουρκία μια ακόμα σειρά δράσεων που θα έχει ως στόχο να εξαφανίσει οργανωμένους πόλους αντίστασης στο καθεστώς Ερντογάν. Ο Ερντογάν έπεσε από αεροπλάνο και στάθηκε όρθιος και τώρα πιο ισχυρός από ποτέ είναι δεδομένο ότι θα «γονατίσει» όλους τους εγχώριους αντιπάλους του.

Τα στρατηγικά λάθη
Οι πραξικοπηματίες διέπραξαν μια σειρά λαθών τα οποία εξανέμησαν τις ισχνές πιθανότητες επικράτησης που είχαν πριν ξεκινήσουν. Πρώτα απ’ όλα η ώρα που επέλεξαν να κινητοποιήσουν τα στρατεύματα ήταν ίσως το πιο ολέθριο λάθος τους. Στις 22:30 όλος ο κόσμος είναι ξύπνιος, πολίτες και στρατιωτικοί, και μπορούν να αντιδράσουν. Γι’ αυτό το λόγο όλα τα πραξικοπήματα γίνονται νύχτα, ώστε να τους πιάσουν κυριολεκτικά στον ύπνο. Δεύτερον από τη στιγμή που ξεκίνησε το πραξικόπημα δεν έριξαν τις τηλεποικωνίες, τα social media και τα κανάλια. Με αυτόν τον τρόπο σε όλο τον κόσμο άνθρωποι ενημερώνονταν σε πραγματικό χρόνο για τα τεκταινόμενα. Έτσι κατάφερε ο Ερντογάν να βγεί με Facetime σε κεντρικό κανάλι και να καλέσει το κόσμο στο δρόμο, πράξη που αποτέλεσε το τελειωτικό χτύπημα στους πραξικοπηματίες.

Τρίτον πέραν του Αρχηγού του Γενικού Επιτελείου Εθνικής Άμυνας δε συνέλαβαν κανένα άλλο μέλος της στρατιωτικής ηγεσίας για να χρησιμοποιηθεί ως μέσο προπαγάνδας ή άσκησης πίεσης, αλλά κυρίως ούτε της πολιτειακής ηγεσίας προκειμένου να αφήσουν τους αντιπάλους τους ακέφαλους. Τέλος δεν ήταν διατεθειμένοι να το τραβήξουν μέχρι τέλους. Για να επιτύχει ένα πραξικόπημα πρέπει να είσαι έτοιμος να φτάσεις στα άκρα, ακόμα και να σκοτώσεις πολίτες. Αυτοί όχι μόνο δεν ήταν, αλλά και σημεία έδειχναν ότι δεν είχαν τις κατάλληλες εντολές προκειμένου να επιτελέσουν το έργο του. Αυτό φάνηκε έντονα στο αεροδρόμιο Ατατούρκ της Κωνσταντινούπολης όπου τα άρματα μάχης αποχώρησαν με το που εμφανίστηκε μέγαλος αριθμός πολιτών που διαδήλωνε κατά του πραξικοπήματος. Το γεγονός λοιπόν ότι η στρατιωτική ηγεσία και ο Ερντογάν τάχθηκαν κατά του πραξικοπήματος και τα κανάλια μπόρεσαν να το μεταδώσουν, ώθησαν τον λαό να ορθώσει το ανάστημα του. Και εκείνη τη στιγμή οι πραξικοπηματίες αποδείχθηκαν άνευροι. Σίγουρα γλίτωσε η Τουρκία από έναν αιματηρό εμφύλιο με απρόβλεπτες συνέπειες. Εδώ όμως φαίνεται ξεκάθαρα ότι αν δεν είσαι διατεθειμένος να διανύσεις ολόκληρη την απόσταση καλύτερα να μη ξεκινάς κάτι.

 
Σκιώδης ο ρόλος της MIT

Σύμφωνα με αντίστοιχη Έκθεση της Έδρας Στρατηγικών Σπουδών ΓΕΕΘΑ «Θουκυδίδης» για τους μήνες Ιανουάριο και Φεβρουάριο  (σελ. 24) βλέπουμε ότι ο προϋπολογισμός της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφορίων της Τουρκίας (MIT) είναι αυξημένος κατά 48% σε σχέση με το 2015 και αγγίζει τα 500 εκατομμύρια ευρώ. Είναι λοιπόν απορίας άξιο πώς η τουρκική κυβέρνηση δεν είχε γνώση για τα σχέδια των πραξικοπηματιών νωρίτερα. Όσο περνάνε οι ώρες και περισσότερα στοιχεία βλέπουν το φώς της δημοσιότητας, τόσο αυξάνονται οι θεωρίες ότι πρόκειται για ένα στημμένο πραξικόπημα καταδικασμένο να αποτύχει. Δυστυχώς, μάλλον δε θα το μάθουμε ποτέ. Το μόνο που είναι σίγουρο είναι ότι ακόμα και αν το πραξικόπημα είχε πετύχει, η MIT δεν θα συντασσόταν μαζί τους εύκολα ή γρήγορα.

 
Η επόμενη μέρα για την ελληνική πλευρά.
Σίγουρα ο Ερντογάν επέστρεψε στην Τουρκία πιο ισχυρός από ποτέ. Με την τακτική του κατάφερε να σώσει τη θέση του και να ενισχύσει το κύρος του. Το μεγάλο όμως στοίχημα τώρα είναι να καταφέρει να πετύχει μια νίκη στο εξωτερικό για να μπορέσει να αποδείξει ότι έχει τον απόλυτο έλεγχο των τουρκικών δομών. Οι ΗΠΑ ζητάνε αποδείξεις για τους ισχυρισμούς Ερντογάν αναφορικά με  την συμμετοχή του Φετουλάχ Γκιουλέν στο πραξικόπημα, ο οποίος βρίσκεται στις ΗΠΑ. Προκειμένου λοιπόν η Τουρκία να μη στραφεί κατά ΗΠΑ, μιας και οι ενέργειες Ομπάμα και Κέρυ ήταν καθοριστικές για την παραμονή του στην εξουσία, μπορεί να αλλάξει στόχευση. Ιστορικά, όταν η Τουρκία επιζητά μια νίκη στο διεθνές επίπεδο στρέφεται κατά της Ελλάδας. Δε θα είναι απίθανο τις επόμενες μέρες ή ώρες να ακούσουμε ότι ελληνικός δάκτυλος κρύβεται πίσω από το αποτυχημένο πραξικόπημα. Κύρια γραμμή υπεράσπισης μιας τέτοιας θέσης θα είναι το γεγονός ότι οι τούρκοι στρατιώτες ζήτησαν πολιτικό άσυλο στην Ελλάδα. Ένας τέτοιος ισχυρισμός είναι εξίσου δύσκολος να αποδειχθεί με τον ισχυρισμό για την εμπλοκή Γκιουλέν.

Η διαφορά έγκειται στον αποδέκτη του ισχυρισμού, και ο Ερντογάν, όπως και κάθε λογικός άνθρωπος, θα προτιμήσει να επιλέξει έναν ευκολότερο αντίπαλο. Η ελληνική πλευρά θα πρέπει να διαχειριστεί το ζήτημα του ασύλου με μεγάλη σύνεση, και με απόλυτπ σεβασμό στο διεθνές δίκαιο, λαμβάνοντας υπόψιν και το συμφέρον της. Εκτός αυτού πρέπει να είναι σε διαρκή επαγρύπνηση για μια αναμενόμενη τουρκική επιθετικότητα.

Η νέα εποχή Ερντογάν
Μπορούμε με ασφάλεια να υποθέσουμε ότι πλέον θα έχουμε δυο εποχές Ερντογάν. Μια προ αποτυχημένου πραξικοπήματος και μια τώρα μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα. Αυτό σημαίνει δύο πράγματα. Πρώτον είναι σχεδόν βέβαιο ότι ο Ερντογάν θα γίνει πανίσχυρος και θα δρα χωρίς κανέναν φραγμό. Κατάφερε να συγκρουστεί μετωπικά με το στρατό και να κερδίσει. Ήδη καρατομούνται πάνω απο 2700 δικαστές και κανείς δεν είναι σε θέση να γνωρίζει μέχρι που θα φτάσει. Δεύτερον και πιο τρομακτικό, ο Ερντογάν, δικαιολογημένα πλέον θα φοβάται ακόμα και τη σκια του μήπως τον ανατρέψει. Φυσικά αυτό είναι απολύτως δικαιολογημένο, αλλά είναι επίφοβο να αντιδρά σε κάθε απειλή, πραγματική ή μη, με υπέρμετρη χρήση βιας. Κάτι τέτοιο μπορεί να οδηγήσει σε τεράστιες συγκρούσεις με ολέθριες συνέπειες στο εσωτερικό της Τουρκίας και στην ευρύτερη περιοχή.

Πλέον μόνο ο χρόνος θα δείξει τί θα γίνει. Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να περιμένουμε να εξελιχθούν τα γεγονότα και να τα παρακολουθούμε όσο πιο στενά μπορούμε, ως Ελλάδα, προκειμένου να αποφύγουμε δυσάρεστα απόνερα. Πάντως η κατάσταση ακόμα και αν δεν είναι η ιδεατή για την Ελλάδα, δεν είναι σίγουρα αυτό που λέμε worst case scenario.

Μετρώντας την εθνική ισχύ – Ορατοί και μη ορατοί παράγοντες ισχύος

by Ιωάν. Παρίσης

Δρ Ιωάννης Παρίσης

Υποστράτηγος ε.α., Διδάκτωρ Πολιτικής Επιστήμης / Διεθνών Σχέσεων Πανεπιστημίου Κρήτης

 (Άρθρο που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ΑΜΥΝΑ & ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ, τ. Σεπτεμβρίου 2014)

Η ισχύς αποτελεί σημαντικό στοιχείο της συμπεριφοράς των κρατών και καθορίζει, εν πολλοίς, τις διεθνείς σχέσεις. Τούτο διότι τα κράτη αποτελούν τους κύριους δρώντες στο διεθνές σύστημα, το οποίο είναι άναρχο, υπό την έννοια ότι δεν υπάρχει κάποια ανώτερη αρχή που να διασφαλίζει την τάξη.[1] Έτσι, η μελέτη των διεθνών σχέσεων εμπεριέχει αναπόφευκτα τη μελέτη των σχέσεων ισχύος μεταξύ των κρατών.[2]

Η ισχύς προσδιορίζεται σε συγκεκριμένες καταστάσεις, ενώ κάποιες πλευρές της είναι περισσότερο σταθμητές από κάποιες άλλες και μπορούν να ταξινομηθούν με τον τρόπο αυτό.[3] Η ισχύς, γράφει ο Zagorin, είναι μια ιδιότητα που μετριέται με βάση τον βαθμό που ένας δρών σε μια κατάσταση μπορεί να απαιτήσει από τους άλλους δρώντες να συμμορφωθούν προς τη θέλησή του ή να υποστούν ποινές για την άρνησή τους να το κάνουν[4].

Η αξιολόγηση της εθνικής ισχύος δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το βασικό πρόβλημα συνίσταται στο ότι όλα τα στοιχεία της ισχύος είναι αλληλοεξαρτώμενα. Επίσης, συχνά δεν είναι δυνατόν να προκύψουν ασφαλή συμπεράσματα από την υποχωρητικότητα ή κάποια αποτυχία μιας χώρας, διότι, ενδεχομένως, αγνοούνται κάποια μη ορατά στοιχεία (π.χ. πολιτικής) ή κάποιες εσκεμμένες ή μη ενέργειες. Έτσι, η αποτυχία στο να αποκτήσει κάποιος αυτό που θέλει δεν είναι πάντοτε απόδειξη  έλλειψης ισχύος.

Για τους ίδιους λόγους δεν είναι πάντα εύκολη η ταξινόμηση των κρατών από πλευράς ισχύος. Η ισχύς και η αδυναμία είναι δύο καταστάσεις που συχνά μεταβάλλονται, ενώ παράλληλα θα πρέπει να αξιολογούνται οι διαφορετικές μορφές ή εκφάνσεις της ισχύος (π.χ. οικονομική, τεχνολογική, στρατιωτική). Ένα κράτος μπορεί να είναι ισχυρότερο σε κάποιους τομείς απ’ ότι σε άλλους. Έτσι προκύπτει ανάγκη να υπάρχουν κάποια κριτήρια μέσω των οποίων θα διακρίνονται τα αδύναμα από τα ισχυρά κράτη, λαμβάνοντας μάλιστα υπόψη την σχετικότητα της ισχύος. Τα κράτη – είτε αδύναμα είτε ισχυρά – έχουν κάποια κοινά χαρακτηριστικά και κοινά προβλήματα. Κανένα κράτος δεν είναι απολύτως ισχυρό ή απολύτως αδύναμο.[5]

Στοιχεία υπολογισμού της ισχύος         

Πολλοί παράγοντες υπεισέρχονται στην απόκτηση ή τον υπολογισμό-μέτρηση της ισχύος των κρατών. Οι παράγοντες αυτοί είναι διαφορετικοί ή έχουν διαφορετική επίδραση για κάθε κράτος.[6] Κύριες και καθοριστικές συνιστώσες -ή διαστάσεις- της ισχύος των κρατών αποτελούν, σύμφωνα με τους περισσότερους πολιτικούς αναλυτές, η οικονομία, δηλαδή ο πλούτος που διαθέτουν τα κράτη, ο πληθυσμός, με όλες του τις παραμέτρους, ητεχνολογία και η ένοπλη δύναμη. Σ’ αυτούς πρέπει να προστεθεί και το περιβάλλον(κυρίως υπό την έννοια της γεωγραφίας και του υπεδάφους), το οποίο σε πολλές περιπτώσεις αλληλοεπηρεάζεται με κάποιους από τους παραπάνω παράγοντες, ή δημιουργεί συνθήκες θετικές ή αρνητικές για την ανάπτυξή τους.

Οπωσδήποτε δεν είναι εύκολος ο υπολογισμός της ισχύος ενός κράτους με ακρίβεια, δεδομένου ότι, αφενός δεν μπορεί να γίνει σαφής και πλήρης εκτίμηση των δυνατοτήτων του σε κάθε τομέα, αφετέρου υπεισέρχεται πάντοτε αριθμός παραγόντων μη δυνάμενων να εκτιμηθούν. Ωστόσο, μπορεί να γίνει εκτίμηση, σε κάποιο βαθμό, κάποιων κύριων παραγόντων και συνιστωσών της ισχύος, με βάσει τις σχετικές ενδείξεις που υφίστανται.

Διακρίνουμε, καταρχήν, τρεις κύριες διαστάσεις, υπό την έννοια τριών διακριτών πεδίων εθνικής ισχύος:

1)   Εθνικοί πόροι: Το πεδίο αυτό αναφέρεται στους τομείς εκείνους που οικοδομούν τις βάσεις για την ικανοποίηση των αναγκών και την παραγωγή της χώρας και οδηγούν στην απόκτηση τεχνολογικών δυνατοτήτων και οικονομικής ευμάρειας. Τέτοιοι τομείς, οι οποίοι θα πρέπει να μετρηθούν για τον υπολογισμό της ισχύος είναι η τεχνολογία, ηεπιχειρηματικότητα, οι ανθρώπινοι πόροι, οι οικονομικοί πόροι και οι φυσικοί πόροι, στους οποίους περιλαμβάνονται τα τρόφιμα, η ενέργεια, τα κρίσιμα ορυκτά – που χρησιμοποιούνται στην κατασκευή υψηλής τεχνολογίας αντικειμένων και συσκευών – καθώς και τα σπάνια μέταλλα.

2)   Εθνικές επιδόσεις: Το δεύτερο πεδίο περιλαμβάνει τρεις τομείς:

• Εξωτερικές δεσμεύσεις: Φύση εξωτερικών απειλών, φύση των συμφερόντων της χώρας.
• Πολιτικές υποδομές: Ικανότητα της χώρας να καθορίζει στόχους, και να τους εκφράζει και υποστηρίζει με συνοχή και σταθερότητα, και να τους μεταφράζει σε συγκεκριμένες δράσεις.
• Πνευματικούς και ιδεολογικούς πόρους:Σταθερότητα πνευματικών και ιδεολογικών δομών της χώρας, ιδεολογία του κράτους, οργανώσεις πολιτών, θρησκεία.

3) Στρατιωτική ικανότητα: Το τρίτο πεδίο αποτελεί ιδιαίτερα μετρήσιμο παράγοντα ισχύος, και λαμβάνει υπόψη τρεις τομείς:

• Τους στρατηγικούς πόρους, (αμυντικοί προϋπολογισμοί, ανθρώπινο δυναμικό, στρατιωτικές υποδομές, αμυντική βιομηχανική βάση, οπλικά συστήματα και ικανότητα υποστήριξής τους).
• Την αμυντική δομή, η οποία είναι απαραίτητη για την μετατροπή των στρατηγικών πόρων σε πραγματική στρατιωτική δυνατότητα. Η στρατιωτική στρατηγική, η δομή των πολιτικο-στρατιωτικών σχέσεων, οι εξωτερικές στρατιωτικές σχέσεις, το δόγμα, η εκπαίδευση, η οργάνωση και η ικανότητα καινοτομιών περιλαμβάνονται στον τομέα αυτό.
• Την μαχητική επάρκεια, η οποία εκτιμάται από την μαχητική ικανότητα των ενόπλων δυνάμεων, την εκπαίδευση, συντήρηση, οργάνωση και διάταξή τους.

Η μέτρηση της στρατιωτικής ισχύος

Το μέγεθος και η ποιότητα των ενόπλων δυνάμεων ενός κράτους ή ενός συνασπισμού κρατών αποτελούν τα συγκριτικά στοιχεία της μαχητικής τους αποτελεσματικότητας. Ωστόσο, συχνά τα δύο αυτά στοιχεία δεν συνυπάρχουν.

Το μέγεθος, το οποίο αναφέρεται στον αριθμό του προσωπικού αλλά και των οπλικών συστημάτων που υπάρχουν από τον καιρό της ειρήνης ή δύνανται να αναπτυχθούν σε συγκεκριμένο θέατρο επιχειρήσεων, δεν μπορεί να αποτελέσει απόλυτο στοιχείο ισχύος.

Η ποιότητα αναφέρεται στον εξοπλισμό και εκπαίδευση, την τακτική, την ευελιξία, το ηθικό και την ηγεσία. Στη διάρκεια της Ιστορίας είναι πάρα πολλές οι περιπτώσεις που μεγάλοι – σε κάποιες περιπτώσεις τεράστιοι – στρατοί, ηττήθηκαν από σημαντικά μικρότερους οι οποίοι όμως υπερτερούσαν σε ποιοτικά χαρακτηριστικά.

Η εκτίμηση της στρατιωτικής ισχύος μπορεί να γίνει κάθε φορά σε σύγκριση με αντιπάλους στρατούς. Μιλάμε συνεπώς για σχετική ισχύ. Στην μέτρηση αυτή λαμβάνονται υπόψη κάποιοι παράγοντες που φυσικά διαφέρουν για κάθε ένοπλη δύναμη: ο αριθμός και η ποιότητα του προσωπικού, ο αριθμός και η ποιότητα των οπλικών συστημάτων, ηοργάνωση και η ετοιμότητα των ενόπλων δυνάμεων, η ηγεσία των ενόπλων δυνάμεων.

 

Είναι ευνόητο ότι δεν είναι δυνατόν να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα για την μέτρηση της στρατιωτικής ισχύος. Κάθε εκτίμηση θα είναι σχετική, αφού εκτός από τους αριθμούς δεν είναι δυνατόν να υπάρξουν αντικειμενικές και ασφαλείς εκτιμήσεις για την ποιότητα του υλικού και, κυρίως, του προσωπικού. Ακόμα και τα συμπεράσματα που εξάγονται από τους πίνακες δυνάμεων (προσωπικού και οπλικών συστημάτων) μπορεί να έχουν σχετική αξία διότι ένα μέρος από αυτές να μην είναι δυνατόν να διατεθούν στο υπό εξέταση θέατρο επιχειρήσεων εξαιτίας της διάθεσής τους για την κάλυψη άλλων απαιτήσεων του κράτους.[7]

      Ο Mearsheimer σημειώνει, ότι για την εκτίμηση της ισχύος ενός στρατού θα πρέπει να ληφθεί υπόψη το αν η επιθετική του ικανότητα περιορίζεται από μεγάλες υδάτινες εκτάσεις. Σε τέτοιες περιπτώσεις θα πρέπει να εκτιμηθεί η ικανότητα του ναυτικού να προστατεύσει την μετακίνηση στρατευμάτων και εφοδίων, καθώς και η δυνατότητα υποστήριξης τόσο των μεταφορών όσο και των επιχειρήσεων από θαλάσσης και αέρος, που σημαίνει την ανάγκη ύπαρξης ισχυρής αεροναυτικής ισχύος.

Πάντως, ακόμη και αν μπορούσε να εκτιμήσει κανείς το μέγεθος και τις δυνατότητες των στρατιωτικών δυνάμεων που μια χώρα έχει στη διάθεσή της, υπάρχουν, όπως υποστηρίζει και ο Hawtrey, «αστάθμητοι παράγοντες που πρέπει να ληφθούν υπόψη, όπως οι στρατιωτικές αρετές του προσωπικού που τις συγκροτεί, η ικανότητα των ηγετών, η αποτελεσματικότητα της διοίκησης και τελευταίο, αλλά όχι λιγότερο σημαντικό, η τύχη».[8] Η γενναιότητα και το πνεύμα ενός στρατεύματος πολλαπλασιάζει την φυσική μαχητική ισχύ του. Ωστόσο, στην ανάπτυξη αυτών των χαρακτηριστικών συμβάλλει ουσιωδώς η υπεροχή στην οργάνωση και τον εξοπλισμό.

Το φρόνημα αποτελεί σοβαρότατο παράγοντα μαχητικής ισχύος για κάθε στρατό. Για το λόγο αυτό όλοι οι στρατιωτικοί ηγέτες στην ιστορία επεδίωκαν την ανύψωσή του και τη διατήρησή του σε υψηλό επίπεδο. Ποιο απλά, μπορούμε να θεωρήσουμε ως φρόνημα τον ενθουσιασμό και την αισιόδοξη διάθεση ενός στρατεύματος προ του ενδεχομένου εχθρικής απειλής κατά της χώρας. Θα μπορούσαμε να διατυπώσουμε την έννοια του φρονήματος ως «θέληση προς αντίσταση».[9]

Δύο χαρακτηριστικά ιστορικά παραδείγματα αποτελούν η ήττα της Ελλάδας στη Μ. Ασία το 1922 και η ήττα της Γαλλίας το 1940: Στην πρώτη περίπτωση, ένας στρατός που με ενθουσιασμό και υψηλό φρόνημα είχε αποβιβασθεί στη Σμύρνη και έφθασε έξω από την Άγκυρα, αντιμετωπίζοντας με καρτερία τεράστιες δυσκολίες, κατέληξε μετά μία τριετία, να καταρρεύσει και να οδηγηθεί στην πλήρη διάλυση και καταστροφή, όταν το φρόνημά του έπεσε στο μηδέν και οδήγησε σε μείωση του ηθικού και της μαχητικής του ικανότητας. Στη δεύτερη περίπτωση, όπως αναφέρει ο Morgenthau, ο Γαλλικός στρατός που θεωρείτο ο ισχυρότερος στην Ευρώπη, και το 1937, κατά τον Ουίλσον Τσόρτσιλ, ήταν «η μόνη εγγύηση για τη διεθνή ειρήνη», υπέκυψε εντός ολίγων ημερών προ της γερμανικής στρατιωτικής ισχύος.[10] Είναι γνωστά τα περί του επιπέδου του φρονήματος του Γαλλικού στρατού που εκφράσθηκε χαρακτηριστικά με τη λέξη «pourquoi».

Η ποιότητα του προσωπικού που χρησιμοποιεί μια ένοπλη δύναμη εξαρτάται και από το σφρίγος και τη σύνθεση του πληθυσμού από τον οποίο προέρχεται. Η Ιστορία μας διδάσκει ότι μάζες «νεοφώτιστων» και φανατισμένων πάντοτε επεκράτησαν επί λαών γηρασμένων ή παραδομένων στην ευζωία και την ευμάρεια. Οι πτώσεις των μεγάλων αυτοκρατοριών (Ρωμαϊκής και Βυζαντινής) αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα.

Στη διάρκεια των ετών, διάφοροι αναλυτές προσπάθησαν να παρουσιάσουν μαθηματικούς τύπους προσδιορισμού της ισχύος στις διεθνείς σχέσεις. Ένα παράδειγμα τέτοιου τύπου που παρουσιάσθηκε το 1977, από τον Ray Cline, υψηλόβαθμο στέλεχος της CIA, αναφέρει ο  Nye.  Ο τύπος αυτός διατυπώθηκε ως εξής:

 ΙΣΧΥΣ = (ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ + ΕΔΑΦΟΣ + ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ + ΕΝΟΠΛΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ) X (ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ + ΒΟΥΛΗΣΗ)

Θέτοντας αριθμούς στον τύπο αυτό, ο Cline έφτασε στο συμπέρασμα ότι η Σοβιετική Ένωση είχε διπλάσια ισχύ από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Φυσικά, σημειώνει ο Nye, ήδη γνωρίζουμε, ότι ο τύπος αυτός δεν έδινε πολύ καλές προβλέψεις. Σε λίγο περισσότερο από μία δεκαετία, η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε και οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν η μόνη υπερδύναμη σε ένα μονοπολικό κόσμο.

Μια πιο πρόσφατη προσπάθεια δημιουργίας ενός «ενδείκτη» ισχύος περιέλαβε πόρους του κράτους (τεχνολογία, επιχειρήσεις, ανθρώπινο δυναμικό, κεφάλαιο, φυσικό περιβάλλον) και εθνικές επιδόσεις (εξωτερικούς περιορισμούς, υποδομές, ιδέες) και το πώς αυτά προσδιορίζουν τις στρατιωτικές δυνατότητες και την μαχητική ικανότητα. Από τις ενδείξεις αυτές μπορούμε να διαπιστώσουμε την σχετική στρατιωτική ισχύ, αλλά όχι όλες τις συναφείς μορφές ισχύος.

Παρόλο που η αποτελεσματική στρατιωτική δύναμη παραμένει ένας από τους κύριους παράγοντες ισχύος στις διεθνείς σχέσεις, ο κόσμος δεν είναι πλέον στην εποχή του 18ου αιώνα, οπότε ήταν δυνατόν να ορισθεί ως «μεγάλη δύναμη» εκείνη που επικρατούσε στον πόλεμο. Η στρατιωτική ισχύς και η μαχητική ικανότητα δεν δίνουν απόλυτα συμπεράσματα σε ένα κόσμο οικονομικών και κλιματικών αλλαγών. Επιπλέον δεν μπορούν να μας πούνε πολλά για την ισχύ των μη κρατικών δρώντων. Από στρατιωτικής πλευράς, για παράδειγμα, η Αλ-Κάιντα είναι ένας νάνος συγκρινόμενη με τον αμερικανικό γίγαντα, όμως η επίδραση των τρομοκρατών βασίζεται περισσότερο στις εντυπώσεις που δημιουργούν οι δράσεις τους παρά στο μέγεθος των δυνάμεών τους. Η δυναμική αυτή δεν γίνεται αντιληπτή από τυπικούς ενδείκτες εκτίμησης στρατιωτικής ισχύος.

Μη ορατά συστατικά της ισχύος

Γίνεται εύκολα αντιληπτό ότι δεν είναι δυνατό να μετρηθούν πάντοτε επακριβώς οι συνιστώσες της ισχύος. Δεν είναι δυνατόν να μετρηθούν με ακρίβεια η οικονομική δύναμη και ο βαθμός κινητοποίησης των διαθεσίμων πόρων. Υπάρχουν, επίσης, κάποια συστατικά της ισχύος που δεν είναι εύκολα ορατά και άρα είναι δύσκολα μετρήσιμα, η συμβολή τους όμως στη συνολική ισχύ είναι σημαντική.

Στα μη ορατά, ή δύσκολα προσδιοριζόμενα στοιχεία της ισχύος μπορούν να ενταχθούν[11]:

• Η ποιότητα της κυβέρνησης, υπό την έννοια της ικανότητας και αποτελεσματικότητας της ηγεσίας της χώρας, ως συνόλου αλλά και ειδικώς όσον αφορά την προσωπικότητα που ασκεί την ανωτάτη εξουσία. Ο ρόλος των ηγετών είναι σημαντικός διότι αυτοί είναι τα φυσικά πρόσωπα που μετουσιώνουν τα αίτια σε πολιτικές και στρατιωτικές δράσεις και πρακτικές. Τα πρόσωπα αυτά λαμβάνουν τις αποφάσεις στο επίπεδο της υψηλής στρατηγικής και κατά συνέπεια συνδέονται άμεσα με την εθνική ισχύ και την εθνική στρατηγική.
• Η ποιότητα και αποτελεσματικότητα της διπλωματίας, δεδομένου ότι η τελευταία αποτελεί μέσο υψηλής στρατηγικής, που μπορεί να συνεισφέρει στην εθνική ισχύ με την εξασφάλιση συμμάχων ή με την εκμετάλλευση της ισορροπίας δυνάμεων για τη δημιουργία «αξόνων», όταν το επιτρέπει η διεθνής συγκυρία. Υπάρχουν, βέβαια, ορισμένοι αναλυτές οι οποίοι ισχυρίζονται ότι ο ρόλος της διπλωματίας είναι συντονιστικός και κατά συνέπεια δεν αποτελεί συντελεστή ισχύος.
• Η αποδοτικότητα του κράτους και των οργανισμών του, που αναφέρεται κυρίως στην ισορροπία μεταξύ πόρων και πολιτικής, παίζει σημαντικό ρόλο στη δυνατότητα του κράτους να εξασφαλίσει, διαθέσει και κινητοποιήσει, τη στιγμή που θα απαιτηθεί, τους διαθέσιμους πόρους. Σημαντική θεωρείται επίσης, η ικανότητα του κράτους να προστατεύει τις κρίσιμες υποδομές του και να οργανώνει το σύστημα υποστήριξης της πολεμικής προσπάθειας μέσα από τη συγκρότηση των κατάλληλων μηχανισμών, την άντληση πόρων για τις ανάγκες των ενόπλων δυνάμεων, την ενημέρωση του πληθυσμού για τους σκοπούς του πολέμου και την αντιμετώπιση της εχθρικής προπαγάνδας.
• Το είδος της διακυβέρνησης, δηλαδή η μορφή του καθεστώτος μιας χώρας, μπορεί να έχει ως συνέπεια την διαφορετική προσέγγιση των εθνικών συμφερόντων. Το τι συνιστά εθνικό-κρατικό συμφέρον «φιλτράρεται» από τη μορφή του καθεστώτος μιας χώρας. Άρα η ισχύς της εξαρτάται και επηρεάζεται από τη μορφή του καθεστώτος της. Γενικά, θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι, παρά το γεγονός ότι τα αυταρχικά καθεστώτα μπορεί να εμφανίζουν κάποια πλεονεκτήματα – όπως, για παράδειγμα, ταχύτερη λήψη αποφάσεων – εμφανίζουν όμως χαμηλό βαθμό εσωτερικής νομιμοποίησης και άρα μικρότερο «απόθεμα ισχύος» από τα δημοκρατικά καθεστώτα, με υψηλό βαθμό εσωτερικής νομιμοποίησης.[12]
• Η εσωτερική συνοχή ενός κράτους αναφέρεται κατά βάση στη συνοχή του πληθυσμού και αποτελεί στοιχείο που μπορεί να αυξήσει ή να μειώσει την εθνική ισχύ, παρόλο που εμφανίζεται ως στοιχείο πολύ απροσδιόριστο και άρα υπάρχει δυσκολία στην εκτίμησή του. Η συνοχή αναφέρεται στη ικανότητα του λαού να εργάζεται από κοινού στην επιδίωξη των εθνικών συμφερόντων, παρά τις προσωπικές διαφορές ή διαφορές μεταξύ ομάδων. Εδώ περιλαμβάνονται και θέματα όπως η κοινότητα της γλώσσας, της θρησκείας, της νομοθεσίας, ταξικά προβλήματα, μειονότητες, φυλετικές διαφορές και, φυσικά, το ηθικό του έθνους, υπό την έννοια του εθνικού φρονήματος.[13] Γίνεται κατανοητό ότι όσο μεγαλύτερη είναι η ομοιογένεια του πληθυσμού τόσο ισχυρότερη είναι η συνοχή η οποία συμβάλλει θετικά στην αύξηση της εθνικής ισχύος. Ο Liddell Hart επισημαίνει ότι η υψηλή στρατηγική πρέπει να υπολογίζει και να αναπτύσσει και τις ηθικές δυνάμεις, διότι για να αναπτυχθεί το πνεύμα και η θέληση του λαού, συχνά οι ηθικές δυνάμεις είναι το ίδιο σπουδαίος παράγοντας, όσο και η κατοχή πιο σπουδαίων μορφών ισχύος.[14]
• Το γόητρο του κράτους, αναφέρεται κυρίως στην αντίληψη που έχουν διαμορφώσει οι υπόλοιποι δρώντες σε διεθνές ή περιφερειακό επίπεδο, σε ότι αφορά στις ικανότητες του συγκεκριμένου κράτους, αλλά και την ετοιμότητα και προθυμία του να χρησιμοποιήσει την ισχύ του. Tο στοιχείο του γοήτρου έχει ιδιαίτερη σημασία διότι συναρτάται με την αποφασιστικότητα του κράτους να κάνει χρήση της ισχύος που κατέχει και αυτό γίνεται αντιληπτό από τα κράτη του περιβάλλοντός του, ή του διεθνούς συστήματος όταν πρόκειται για μεγάλες δυνάμεις.
• Η εξωτερική πολιτική υποστήριξη, η οποία συχνά αποτελεί πολλαπλασιαστικό παράγοντα ισχύος, αφού προσθέτει – δυνητικά τουλάχιστον – την ισχύ άλλων κρατών τα οποία έχουν ίδια ή παράλληλα συμφέροντα και συγκλίνουσες επιδιώξεις.[15] Η εξωτερική υποστήριξη μπορεί να έχει διάρκεια, όπως στην περίπτωση των συμμαχιών ή των ενώσεων κρατών, ή να εκφράζεται κατά περίπτωση από άλλα κράτη ή διεθνείς δρώντες. Ομοίως, οι συμμαχίες, μπορεί να είναι μόνιμες ή ευκαιριακές ή, σε κάποιες περιπτώσεις, άτυπες.

Η ισχύς των ιδεολογιών

Οι ιδεολογίες έχουν χρησιμοποιηθεί στη διάρκεια της ιστορίας από διάφορες ηγεσίες προκειμένου να οργανώσουν, να φανατίσουν και να κινητοποιήσουν τις μάζες, να εμπνεύσουν κοινή συνείδηση μεταξύ των μελών τους, και επίσης να κατακτήσουν, να αφομοιώσουν, να απορρίψουν ή να καταπολεμήσουν άλλες ιδεολογίες. Από την άποψη αυτή οι ιδεολογίες συμβάλλουν στην αύξηση της ισχύος. Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για «ιδεολογική ισχύ» της οποίας η αποτελεσματικότητα, όπως ιστορικά αποδεικνύεται, είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Στις ιδεολογίες εντάσσουμε, υπό ευρεία έννοια, τις θρησκείες, και διάφορες κοσμοθεωρίες που έχουν μεγάλη διάδοση και επηρεάζουν μεγάλες μάζες λαού. Ειδικότερα, μπορούμε ενδεικτικά να αναφέρουμε τον Χριστιανισμό, το Ισλάμ, τον Κομφουκιανισμό, τον Προτεσταντισμό, τον εθνικισμό, τον ιμπεριαλισμό, τον κομμουνισμό, το φασισμό, το ναζισμό, το ριζοσπαστικό ισλαμισμό, κ.ά. Σε πολλές περιπτώσεις οι ιδεολογίες αυτές συνέβαλαν στην κινητοποίηση των μαζών ή χρησιμοποιήθηκαν ως μέσο εξωτερικής πολιτικής, κατευνασμού, ειρήνευσης ή εξισορρόπησης.

Η εμφάνιση και εξάπλωση του Ισλάμ υπήρξε σημαντικότατο γεγονός στην ιστορία, με συνέπειες που είναι εμφανείς και σήμερα. Η έκρηξη των νεοφώτιστων στο Ισλάμ Αράβων και η θυελλώδης προέλασή τους μέσα σε χώρους όπου ζούσαν άλλοι Άραβες, αλλά και πέρα απ’ αυτούς, δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο σαν μια αιφνίδια ανάγκη κατάληψης νέων εδαφών. Η κινητήρια δύναμη της αραβικής εξάπλωσης, ήταν η νέα πίστη του Μωάμεθ.

Οι Σταυροφορίες, αποτέλεσαν ένα κίνημα, το ψυχολογικό στοιχείο του οποίου εξακολουθεί να επηρεάζει αρνητικά τις διαθέσεις κυρίως του αραβικού κόσμου έναντι των κρατών της Δυτικής Ευρώπης και της Δύσης γενικότερα. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι το σταυροφορικό κίνημα υπήρξε ένα ανάλογο προς το Ισλάμ ξέσπασμα θρησκευτικής πίστης και έκστασης. Βεβαίως στην περίπτωση αυτή έπαιξαν επίσης ρόλο συμφέροντα, υστεροβουλίες και τυχοδιωκτισμοί κάποιων ηγετών της Ευρώπης αλλά και της Παπικής Εκκλησίας. Είναι όμως αναμφισβήτητο ότι η μεγάλη μάζα των Σταυροφόρων κινήθηκε από πεποίθηση θρησκευτική, και ενθουσιασμό ή φανατισμό μέχρι αυταπάρνησης, με στόχο τους Αγίους Τόπους, μεθυσμένοι από την ελπίδα της σωτηρίας της ψυχής τους, χωρίς να ξέρουν τι τους περίμενε εκεί.

Ο εκχριστιανισμός των Σλάβων, τον 9ο μΧ. αιώνα, υπήρξε μια σημαντική πολιτική πρωτοβουλία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Πρόκειται για επιτυχία της βυζαντινής υψηλής στρατηγικής που εξασφάλιζε, μέσω του εκκλησιαστικής υπαγωγής, τον πολιτικό έλεγχο των λαών που κατοικούσαν στα βόρεια της αυτοκρατορίας. Εκείνο που κυρίως πέτυχε το Βυζάντιο, ήταν να τους έχει συμμάχους, αν και όχι πάντα, καθόσον παρέμεναν ανεξάρτητες δυνάμεις, που φρόντιζαν να εξασφαλίσουν πρωτίστως τα δικά τους συμφέροντα. Σε κάθε περίπτωση, η πολιτική αυτή πρωτοβουλία της υψηλής στρατηγικής του Βυζαντίου, αποτέλεσε σημαντικό συντελεστή ισχύος, μειώνοντας τις μάχες που ήταν αναγκασμένο να δώσει, ή εξασφαλίζοντας τη δυνατότητα να συγκεντρώσει την στρατιωτική του ισχύ σε άλλα μέτωπα, ιδίως εκείνο των νοτιοανατολικών επαρχιών.

Σημαντική, από πλευράς ιδεολογικής ισχύος, ήταν η επίδραση, του κομμουνισμού. Από την άποψη που εξετάζεται εδώ, η διαφορά σε σχέση με τον ναζισμό και τον φασισμό ήταν ότι οι τελευταίες ιδεολογίες, πέτυχαν μεν να φανατίσουν και να κινητοποιήσουν τις μάζες, αλλά σε συγκεκριμένες χώρες (κατά βάση Γερμανία και Ιταλία) και για περιορισμένο χρονικό διάστημα. Αντίθετα, η ιδεολογική και πολιτική επιρροή του κομμουνισμού, όχι μόνο διήρκεσε αρκετές δεκαετίες, αλλά είχε επεκταθεί σε μεγάλο αριθμό χωρών, οι ηγεσίες των οποίων υπάκουαν σε βαθμό υποταγής, στις αποφάσεις της Μόσχας. Η τελευταία είχε τη δυνατότητα να καθορίζει αφενός τη στάση των κυβερνήσεων των χωρών όπου είχε επιβληθεί κομμουνιστικό καθεστώς, αφετέρου εκείνη των κομμουνιστικών κομμάτων όλων των χωρών, έχοντας έτσι τη δυνατότητα να κινητοποιεί φανατισμένες μάζες στο εσωτερικό των χωρών της Δύσης. Υπό την έννοια αυτή, η κομμουνιστική ιδεολογία αποτέλεσε σημαντικότατο συντελεστή ισχύος για την Σοβιετική Ένωση σε όλη την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου.

Στη σημερινή εποχή ο επηρεασμός των μαζών επιτυγχάνεται με τα μέσα μαζικής επικοινωνίας τα οποία διακινούν, κατά περίπτωση, την πληροφόρηση, την ενημέρωση ή την προπαγάνδα, σε πλανητικό επίπεδο. Η ανάπτυξη και η εξάπλωση των ηλεκτρονικών επικοινωνιών και της δορυφορικής τεχνολογίας έδωσαν δυνατότητες που δεν υπήρχαν στο παρελθόν. Με τα μέσα αυτά είναι δυνατόν να κατευθύνεται η πληροφόρηση αλλά και να καθοδηγείται το συναίσθημα και ο τρόπος σκέψης εκατομμυρίων ή και δισεκατομμυρίων ανθρώπων. Μπορούμε έτσι να μιλάμε για την ισχύ της επικοινωνίας,με κύρια μέσα την τηλεόραση, το διαδίκτυο και την κινητή τηλεφωνία, σε σημείο που να απειλείται το δικαίωμα και η δυνατότητα των κρατών στο να εξασφαλίσουν συνθήκες αυτόνομης και ελεύθερης δράσης.

Συναφής προς τα ανωτέρω είναι η πολιτισμική ισχύς, η οποία αναφέρεται στην προβολή, τη διάδοση, και συχνά την επιβολή πολιτισμικών στοιχείων, μέσω των οποίων επιδιώκεται η απόκτηση επιρροής ή γοήτρου, άρα και ισχύος.  Ουσιαστικά, μέσω του επηρεασμού της πολιτιστικής συνείδησης και των πολιτισμικών στοιχείων μιας κοινωνίας ή ενός λαού, επιδιώκεται η διάβρωση των κεντρικών πυλώνων ενός κράτους. Τέτοια στοιχεία είναι καταρχήν τα εθνικά χαρακτηριστικά, η ιστορία, η γλώσσα και η θρησκεία, τα οποία προσδιορίζουν και χαρακτηρίζουν την ιδιαιτερότητα ενός έθνους μέσα στο παγκόσμιο γίγνεσθαι, αποτελώντας κύρια στοιχεία εθνικής συνοχής και άρα ισχύος. Πρόκειται, κατά βάση για παράγοντες ήπιας ισχύος, που έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματικοί, τόσο στη διάρκεια της ιστορίας όσο και στη σύγχρονη εποχή.[16]

[1]  J. Mearsheimer, Ομιλία στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Θεσσαλονίκη, 28/6/2011.

[2]   Για ευρεία ανάλυση των παραγόντων ισχύος βλέπε: Ιωάν. Παρίσης, ΠαράγοντεςΙσχύος στο Διεθνές Σύστημα, ΙΝΓΟΓΝΩΜΩΝ, Αθήνα 2012.

[3]  David A. Baldwin, “Power Analysis and World Politics: New Trends versus Old Tendencies”, World Politics, XXXI, τεύχος 2 (Ιαν. 1979), σ. 161-194.

[4]   Zagorin Perez, Θουκυδίδης, Ποιότητα-Princeton University Press, 2006, σ. 94.

[5]   Michael I. Handel, Weak States in the International System, Frank Cass 1990, σ. 259-260.

[6]   Robert Gilpin, War and Change in World Politics, Princeton University Press, 2001.

[7]  J. Mearsheimer, Η Τραγωδία της Πολιτικής των Μεγάλων Δυνάμεων, Ποιότητα, 2009, σ. 285-286. Εδώ θα μπορούσε να αναφερθεί επίσης, ως παράδειγμα, οι συχνές –κατά βάση δημοσιογραφικής προέλευσης- συγκρίσεις των οπλικών συστημάτων Ελλάδος και Τουρκίας, και η διατύπωση συμπερασμάτων, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι τεράστιες και ποικίλες απειλές που αντιμετωπίζει η δεύτερη στον περίγυρό της.

[8]  Ralph G. Hawtrey, Economic Aspects of Sovereignty, Longmans, Green and Co., 2nded. 1952, σελ. 64.

[9]  Βλ. Ι. Παρίσης, «Φρόνημα και μαχητική ισχύς», περιοδικό ΤΕΘΩΡΑΚΙΣΜΕΝΑ, Φεβρουάριος 2007.

[10]  Hans Morgenthau, Politics among Nations – The struggle for Power and Peace.

[11]  Βλ. επίσης, ευρεία ανάλυση στο Θ. Κουλουμπής – Δ. Κώνστας, Διεθνείς Σχέσεις – Μια συνολική προσέγγιση, τ. Α’, σ.172.

[12]  Λαζαρίδης Χρ. Αναζητώντας Στρατηγική στην Εξωτερική μας Πολιτική, Ποιότητα, Αθήνα, 1998, σ. 45.

[13] Ο Hans Morgenthau θεωρεί ότι ο εθνικός χαρακτήρας και το ηθικό του έθνους, ως παράγοντες ισχύος, ξεχωρίζουν και έχουν μόνιμη και συχνά αποφασιστική επίδραση στην προβολή του κράτους στη διεθνή πολιτική, στο Politics among Nations – The struggle forPower and Peace, σ. 134.  

[14]  Liddell Hart, Στρατηγική της Έμμεσης Προσέγγισης, σ. 501-502.

[15]  Λαζαρίδης Χρ. Αναζητώντας Στρατηγική στην Εξωτερική μας Πολιτική, Ποιότητα, Αθήνα, 1998, σ. 45.

[16]  Αναλυτικά περί ήπιας και σκληρής ισχύος στο Ιωάν. Παρίσης, Παράγοντες Ισχύος στο Διεθνές Σύστημα, ΙΝΓΟΓΝΩΜΩΝ, Αθήνα 2012.

Στρατηγική εθνικής ασφαλείας

του Μαυρόπουλου Παναγιώτη*

Από πολλούς θεσμικούς φορείς της χώρας μας έχει επισημανθεί κατ’ επανάληψη η διαχρονική έλλειψη ενός θεσμικού κειμένου, στο ανώτατο δυνατό κυβερνητικό επίπεδο, στο οποίο θα διατυπώνεται η πολιτική της χώρας σε θέματα που άπτονται της εθνικής της ασφαλείας. Το κείμενο αυτό, το οποίο παγκοσμίως ονομάζεται Στρατηγική Εθνικής Ασφαλείας (NationalSecurity Strategy), εκδίδεται περιοδικά και οπωσδήποτε κάθε φορά που αλλάζει η κυβέρνηση.

Η Στρατηγική Εθνικής Ασφαλείας λειτουργεί ως σημείο αναφοράς και μέσο παροχής κατευθύνσεων προς τους εμπλεκομένους κρατικούς φορείς με σκοπό το συντονισμό του έργου τους σε θέματα ασφαλείας. Σε αντίθετη περίπτωση το έργο αυτό, όσο καλό και αν είναι, καταντάει κατακερματισμένο και αποσπασματικό, χωρίς κοινή συνισταμένη.

Η ασφάλεια της χώρας, ως έννοια ευρύτερη της άμυνας, δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο των Ενόπλων της Δυνάμεων ή του Υπουργείου Εξωτερικών, αλλά αφορά, άμεσα ή έμμεσα, και άλλους θεσμικούς φορείς όπως η Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών, το Υπουργείο Εσωτερικών, το υπουργείο Προστασίας του Πολίτη, το Υπουργείο Οικονομικών, το Υπουργείο Υγείας κλπ. Κατά συνέπεια, ο χειρισμός των θεμάτων ασφαλείας μιας χώρας θα πρέπει να ανατίθεται σε έναν κυβερνητικό συντονιστικό φορέα, υπερκείμενο των υπουργείων. Για το σκοπό αυτό οι περισσότερες χώρες διαθέτουν το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας, ως το πλέον κατάλληλο όργανο για τη σύνταξη και την έκδοση της Στρατηγικής τους Εθνικής Ασφαλείας. Στη χώρα μας, το ΚΥΣΕΑ, το οποίο έχει την ευθύνη χάραξης της κυβερνητικής πολιτικής σε θέματα Εξωτερικών και Άμυνας, θα μπορούσε να διαθέτει μια μόνιμη γραμματεία η οποία θα λειτουργούσε ως θεματοφύλακας του σχετικού κειμένου και των αρχών που διατυπώνονται σ’ αυτό και ως συντονιστής των εμπλεκομένων φορέων σε θέματα ασφαλείας.

Όπως προαναφέρθηκε, η Στρατηγική Εθνικής Ασφαλείας εκδίδεται από το ανώτατο θεσμικό όργανο ασφαλείας της πολιτείας, ανάλογα με το πολίτευμά της.  Έτσι, για παράδειγμα, στις ΗΠΑ και στη Γαλλία υπογράφεται από τον Πρόεδρο, ενώ στη Μεγάλη Βρετανία και στην Αυστραλία από τον Πρωθυπουργό. Σε κάθε περίπτωση, το κείμενο συντάσσεται από κατάλληλο επιτελικό όργανο, όπως το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας ή κάποιο αντίστοιχό του. Το κείμενο είναι γενικόλογο και περιλαμβάνει κατ’ αρχήν μια γενική περιγραφή του διεθνούς, περιφερειακού και τοπικού περιβάλλοντος ασφαλείας και στο πλαίσιο αυτό περιγράφεται η θέση της συγκεκριμένης χώρας στο σχετικό καταμερισμό ισχύος· διατυπώνονται τα θεμελιώδη συμφέροντά της σε υψηλό επίπεδο και με γενικούς όρους, πλην όμως με σαφήνεια και επαρκή ανάλυση (κάθε άλλο κείμενο ασφαλείας, για θέματα θεμελιωδών συμφερόντων, πρέπει να αναφέρεται σ’ αυτό)· τέλος, στο έγγραφο περιγράφονται σε γενικές γραμμές οι τρόποι προστασίας των συμφερόντων αυτών με τη χρήση των διαθεσίμων εθνικών πόρων και της συνολικής εθνικής ισχύος της χώρας.

Είναι προφανές ότι η χώρα μας έχει άμεση ανάγκη από ένα ανάλογο κείμενο στο οποίο η κυβέρνηση θα διατυπώνει μετά παρρησίας τα θεμελιώδη συμφέροντά της, τα οποία αναπόφευκτα και κατ’ ελάχιστον περιλαμβάνουν θέματα όπως (1) η ασφάλεια της χώρας με την έννοια της προστασίας της εδαφικής της ακεραιότητας και των πολιτών της έτσι ώστε να διασφαλιστεί η επιβίωσή της, (2) η ευημερία των πολιτών με την έννοια της εξασφάλισης των αναγκαίων συνθηκών για την προστασία και προώθησή της, (3) η προστασία και η προώθηση των αξιών της χώρας, ήτοι η διασφάλιση και προστασία αξιών όπως η δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα, και (4) η προστασία των πολιτών της, όπως επίσης και των ελληνικών πληθυσμών, που διαβιούν εκτός των ορίων του ελληνικού κράτους.

Είναι επίσης προφανές ότι η έκδοση της Στρατηγικής Εθνικής Ασφαλείας, όπως και η σχετική με αυτή ίδρυση Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας (έστω και μέσω της αλλαγής του σκοπού και της οργάνωσης του ΚΥΣΕΑ) έχουν ήδη καθυστερήσει υπερβολικά και δεν μπορούν να αναβάλλονται εσαεί. Εξάλλου, το συγκεκριμένο είναι ένα θέμα του οποίου η επίλυση δεν απαιτεί ούτε οικονομικούς πόρους ούτε άδεια από την τρόϊκα!

Η ΤΕΡΑΣΤΙΑ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΝΑΥΤΙΚΗΣ ΙΣΧΥΟΣ

► 0 ρόλος της στην προάσπιση των εθνικών συμφερόντων.

► Ζητείται η συγκρότηση δικτύου επιτήρησης, με τη δημιουργία χερσαίων και αεροπορικών μέσων, σε συνδυασμό με ελαφρές ναυτικές δυνάμεις, που θα έχουν τη δυνατότητα να καταπολεμούν την τρομοκρατία και τα δίκτυα μεταφοράς ανθρώπων. 

ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΚΥΠΡΙΟΥ 

Ο Θεμιστοκλής, ο θεμελιωτής της αθηναϊκής ηγεμονίας, είχε πει ότι εκείνος που κυριαρχεί στη θάλασσα κυριαρχεί παντού. Προς επίρρωση, σχεδόν αποκλειστικά χάρη στη ναυτική υπεροχή της κατέστη η Βρετανική Αυτοκρατορία ηγέτιδα στον καιρό της, όπως ακριβώς οι ναυτικές δυνάμεις κατατάσσουν σήμερα τις ΗΠΑ ως παγκόσμια υπερδύναμη. Αντιθέτως, έθνη όπως η Γαλλία και η Γερμανία, που δεν κατάφεραν να αμφισβητήσουν την υπεροχή των αντιπάλων τους στη θάλασσα, μολονότι επικράτησαν σε πολεμικές επιχειρήσεις, περιφερειακές ή παγκόσμιες απέτυχαν εντέλει να καθιερωθούν ιστορικά ως μεγάλες δυνάμεις. 

Η ναυτική ισχύς ενός κράτους είναι κομβικής σημασίας όχι μόνο σε καιρούς πολέμου, αλλά και ειρήνης. Κατά...
τη διάρκεια ειρηνικών περιόδων στόχος είναι η προστασία των εθνικών θαλάσσιων συνόρων, τα οποία περιλαμβάνουν και την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ). Οι απειλές, εξάλλου, ποτέ δεν λείπουν, είτε από τρομοκρατικές ομάδες είτε από παράνομα δίκτυα εμπορίας ειδών ή και ανθρώπων. Σε περίπτωση δε πολεμικών επιχειρήσεων σκοπός είναι, φυσικά, ο έλεγχος των εγγύς θαλάσσιων οδών, η αξιοποίηση των θαλάσσιων πρώτων υλών και η εκμετάλλευση του χώρου επιχειρή­σεων* με άλλα λόγια, η δημιουργία καθεστώτος ναυ­τικής κυριαρ­χίας. Ασφαλώς, μέσω αυτού διασφαλίζεται και η προστασία των πληθυσμιακών κέντρων αλλά και των βιομηχανικών ζωνών που, διαφορετικά, λόγω και των αυξημένων δυνατοτήτων των σύγχρονων οπλικών συστημάτων, θα ήταν ευάλωτα σε προσβολή. Είναι σαφές ότι η κυριαρχία επί των εγγύς θαλάσσιων περιοχών όχι μόνο αποτρέπει την εισχώρηση άλλων δυνάμεων σε αυτές, αλλά ανεβάζει και το κύρος μιας χώρας διεθνώς, με τα ανάλογα οφέλη, καθώς συνιστά εργαλείο άσκησης πολιτικής και διπλωματικής επιρροής. 

Η ναυτική κυριαρχία αποτελεί εγγύηση για την ασφάλεια ενός κράτους, αφού του προσφέρει τη δυνατότητα εξάλειψης του αντιπάλου από το πεδίο της μάχης εξασφαλίζοντας στις δυνάμεις του πλήρη επικράτηση και ελευθερία κινήσεων. Η διατήρηση ανοιχτών και προστατευμένων γραμμών ανεφοδιασμού επιτρέπει την αδιάλειπτη συνέχεια των επιχειρήσεων και τον ανεφοδιασμό ή την ενίσχυση των χερσαίων και των εναέριων δυνάμεων, καθώς και την ανεμπόδιστη χρήση τους από την Εμπορική Ναυτιλία για την τροφοδότηση των αναγκών της κρατικής οντότητας. Θαλάσσια κυριαρχία μπορεί επίσης να επιτευχθεί de facto όταν οι ναυτικές δυνάμεις υπερέχουν σε τέτοιο βαθμό που ο αντίπαλος αδυνατεί να επιτεθεί ευθέως, όπως συνέβη στην περίπτωση Γερμανίας - Μεγάλης Βρετανίας κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. 

Η συνάρτηση με την εθνική Κυριαρχία 

Είτε σε περιόδους ειρήνης είτε σε περιόδους πολέμου, η ναυτική ισχύς αποσκοπεί στην καθιέρωση της κυριαρχίας μιας κρατικής οντότητας επί ενός συγκεκριμένου χώρου. Αυτό, βεβαίως, έχει εφαρμογή και στη χώρα μας. Η ελληνική ναυτική ισχύς καλείται να προασπίσει τα σύνορα και τον βιοπλουτοπαραγωγικό χώρο ενός κατεξοχήν παράκτιου κρό­του τους. Να σημειωθεί ότι το τεράστιο για τα ελληνικά δεδομένα ναυτικό πρόγραμμα που εκπονήθηκε από τον Ελευθέριο Βενιζέλο μετά το 1912 διαμορφώθηκε με βάση αυτή την απαίτηση, καθώς και ότι το ένα τρίτο των ελληνικών εφεδρειών κατοικούσε στον νησιωτικό χώρο. Το τελευταίο επιβεβαιώθηκε και με τη μεταφορά της ελληνικής μεραρχίας Κρήτης για τη διεξαγωγή επιχειρήσεων κατά τη διάρκεια του Έπους του '40, δείχνοντας τη σημασία της διασφάλισης των αποκαλούμενων «γραμμών επικοινωνίας». Αντίθετα, η αρνητική απόφαση για τη μεταφορά ενισχύσεων στην Κύπρο το 1974 βασίστηκε ακριβώς στο ότι δεν υπήρχε δυνατότητα διασφάλισης των γραμμών επικοινωνίας. 

Η αδυναμία θεσμοθέτησης ΑΟΖ στα ελ­ληνοτουρκικά θαλάσσια σύνορα αποτε­λεί μέρος της έλλειψης επαρκούς δυνατότητας θαλάσσιας ισχύος, σε συνδυασμό με την κατάσταση που έχει διαμορφω­θεί στην Κύπρο. Η συνάρτηση ναυτικής ισχύος Ελλάδος - Τουρκίας επιτρέπει στην τελευταία να εγείρει διεκδικήσεις αλλά και να απειλεί το νόμιμο καθεστώς. Πάλι ως σχετικό παράδειγμα, η αδυναμία της Τουρκικής Δημοκρατίας μέχρι το 1974 να επιβάλει τη θέληση και την ισχύ της στην Κύπρο ήταν απόρροια του ελλείμματος ναυτικής ισχύος, ιδιαίτερα όσον αφορά στον αποβατικό στόλο. Ως συνέπεια από τότε, και προκειμένου να ανατρέψει το υφιστάμενο καθεστώς, η Άγκυρα ξεκίνη­σε εκτενές ναυτικό εξοπλιστικό και ναυπηγοκατασκευαστικό πρόγραμμα, που, πέρα από τη δυνατότητα αμφισβήτησης της ελληνικής ναυτικής κυριαρχίας στο Αιγαίο και της θεσμοθέτησης ΑΟΖ, στό­χευε και στοχεύει στη δημιουργία μόνιμης απειλής κατά των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου. 

Καίρια σημασία και σε περιόδους ειρήνης 

Η κατάσταση στο Αιγαίο όπως έχει δια­μορφωθεί από το καλοκαίρι σε σχέση με το Προσφυγικό - Μεταναστευτικό αποτε­λεί ένα ακόμα παράδειγμα της απώλειας ναυτικής ισχύος, που ως απόρροια οδή­γησε στην ανοιχτή αμφισβήτηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση, με την προώθηση της περίπτωσης ανάληψης κοινών περιπο­λιών με την Τουρκία. Παρεμφερής είναι η κατάσταση σε περιπτώσεις διάχυσης τρομοκρατικών δυνάμεων -για παράδειγμα, στη Συρία- ή πειρατείας, όπως στις ακτές της Σομαλίας. Με τη διαφορά ότι εκεί τον ρόλο ανάληψης περιπολιών έχει αναλάβει διεθνής δύναμη. 

Στο διακρατικό και διεθνές πολιτικό πε­δίο αντιπαραθέσεων η διατήρηση και επέκταση της ναυτικής ισχύος αποκτά καίρια σημασία ακόμα και σε ειρηνικές περιόδους. Η ελληνική ναυτική ισχύς επο­μένως καλείται να δράσει σε πολυδιάστα­το επίπεδο στο πλαίσιο διασφάλισης του ενιαίου χώρου από το κλειστό περιβάλλον του Αιγαίου ως την πιο ανοιχτή θάλασσα της Ανατολικής Μεσογείου. Σε αυτό το πο­λυδιάστατο περιβάλλον απαιτείται να δια­σφαλιστεί η ελληνική ναυτική κυριαρχία. Η προστασία κατά τη διάρκεια της ειρηνι­κής περιόδου εξασφαλίζεται μόνο από την παρουσία της σημαίας και της περιπολίας όσον αφορά στο θέμα των ασύμμετρων απειλών, όπως είναι αυτές κατά της εθνι­κής και διεθνούς ασφάλειας (τρομοκρατία - παράτυπη μετανάστευση). 

Οι απαιτήσεις από το ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό 

Εν ολίγοις, από το Πολεμικό μας Ναυτικό ζητείται ουσιαστικά η συγκρότηση ναυτι­κού δικτύου παρατήρησης - επιτήρησης με τη δημιουργία χερσαίων και αεροπο­ρικών μέσων, σε συνδυασμό με ελαφρές ναυτικές δυνάμεις που θα έχουν τη δυ­νατότητα να καταπολεμούν παράνομες δράσεις, όπως η τρομοκρατία ή τα δίκτυα μεταφοράς ανθρώπων, ενώ θα προσφέ­ρουν και δυνατότητα παρουσίας σημαίας και ναυτικής επιτήρησης των εχθρικών ναυτικών δυνάμεων. Με αυτό τον τρόπο, σύμφωνα με τους θεωρητικούς Μάνχαϊμ - Κορμπέτ, δημιουργούνται συνθήκες ναυ­τικής κυριαρχίας, διατηρώντας τη δυνατότητα εξάλειψης του αντιπάλου από το πεδίο της μάχης. 

Ως αποτέλεσμα έρχεται η πλήρης επι­κράτηση και ελευθερία κινήσεων, όπως και η διατήρηση ανοιχτών και προστατευμένων γραμμών ανεφοδιασμού, που επιτρέπουν την αδιάλειπτη συνέχεια των επιχειρήσεων, μέσω και του ανεφοδια­σμού και της ενίσχυσης των χερσαίων και εναέριων δυνάμεων, καθώς και την ανε­μπόδιστη χρήση τους από την Εμπορική Ναυτιλία. Κατά τον Κορμπέτ, η διατήρηση ανοιχτών γραμμών επι­κοινωνίας με παράλληλες επιχειρήσεις εξάλειψης των γραμμών του αντιπά­λου έχει προτεραιότητα σε σχέση ακόμη και με την καταστροφή των εχθρικών ναυτικών δυνάμεων. Αντιθέτως, κατά τον Μάνχαϊμ σκοπός είναι η καταστρο­φή του εχθρικού στόλου σε αποφασιστική μάχη, με συγκεντρωμένες όλες τις φίλιες δυνάμεις. Η ναυτι­κή κυριαρχία, όπως προείπαμε, μπορεί επίσης να επιτευχθεί de facto όταν οι ναυτικές δυνάμεις υπερέ­χουν σε τέτοιο βαθμό που ο αντίπαλος αδυνατεί να επιτεθεί ευθέως. Ο συνδυ­ασμός δε των δύο αντιλή­ψεων θα ήταν ο ιδανικός. 

Η επιτυχής καταστροφή των εχθρικών δυνάμεων ε­πιφάνειας στους ναυστάθ­μους τους θα μπορούσε να θεωρηθεί ως η πλήρης ολοκλήρωση της ναυτικής στρατηγικής, καθώς θα εξασφάλιζε όλα τα παραπάνω. Η επίτευξη αυτού του σκοπού επιτυγχάνε­ται με βλήματα μακράς εμβέλειας, στρα­τηγικού ή υποστρατηγικού ρόλου. Στην ελληνική περίπτωση, για να δημιουργηθούν συνθήκες ναυτικής κυριαρχίας το Πολεμικό Ναυτικό θα πρέπει να διαθέτει μονάδες με δυνατότητες να επιχειρούν σε όλο το φάσμα των ναυτικών δράσεων - ανθυποβρυχιακές, συνοδείας αλλά και πολέμου επιφανείας. Περαιτέρω, οφείλει να διατηρεί δυνατότητες περιορισμού ή και καταστροφής του αντίπαλου στόλου εντός του εχθρικού χώρου προκειμένου να διασφαλιστούν όλα τα ανωτέρω. Τις δυνατότητες αυτές διατηρεί περιορισμέ­να σήμερα το Πολεμικό Ναυτικό, ενώ ανα­φορικά με την προβολή ναυτικής ισχύος, δηλαδή αυτή της καταστροφής του εχθρι­κού στόλου στους ναυστάθμους του ή της προσβολής χερσαίων στόχων, είναι δυνα­τό να επιτευχθεί μόνο διαμέσου της συ­νεργασίας με την Πολεμική Αεροπορία. 

Θα μπορούσε, επομένως, δικαίως να ειπωθεί ότι με βάση κάποιες αποτυχημέ­νες αποφάσεις του παρελθόντος, όπως είναι το περίφημο πρόγραμ­μα της κορβετοφρεγάτας ή η μη υλοποίηση εξοπλιστικών προγραμμάτων (βλ. νέες φρεγάτες) λόγω κρίσης, το Πολεμικό Ναυτικό έχει δικαιολογημένα απωλέσει μέρος της ισχύος του σε μια κρίσιμη περίοδο, με τον γεω­πολιτικό περίγυρο της χώρας να έχει εισέλθει σε μόνιμη αστάθεια, ακόμα και σε συρ­ράξεις. Υπ' αυτό το πρίσμα, αν και το Πολεμικό Ναυτικό καλείται -και μπορεί- να εκπληρώσει μέρος των αποστολών της ναυτικής ισχύ­ος και, κατ' επέκταση, της επιβολής ναυτικής κυριαρ­χίας, αδυνατεί να εκτελέσει το σύνολο των αποστολών του, όπως αυτές προβλέπονται από τους θεωρητικούς κι από τις εξελίξεις κυρίως λόγω της οικονομικής δυ­σχέρειας. Η συγκρότηση, ωστόσο, ναυτικής ισχύος και η επίτευξη ναυτικής κυριαρ­χίας για μια παράκτια χώρα όπως η δική μας θα πρέπει να είναι πρωταρχικοί εθνι­κοί στόχοι.

(ΕΠΙΚΑΙΡΑ-06/11-12/11/15)